Eli Gross 

De blauwe strepen van Bank Leumi, het logo van Kupat Holim en de iconische rood-gele brievenbussen zijn niet meer weg te denken uit het straatbeeld in Israël. Ze lijken altijd al bestaan te hebben—alomtegenwoordig en onbetwist. Maar achter deze ontwerpen, en vele andere belangrijke openbare designprojecten in Israël, stond één persoon die een vooruitstrevende modernistische ontwerpfilosofie vanuit Nederland naar Israël bracht. Een filosofie die was geworteld in de traditie van Bauhaus, De Stijl en de Zwitserse Typografie. Die ontwerper was Eli Gross.

Eli Gross werd in 1939 geboren in Haifa, tijdens het Britse mandaat in Palestina. In 1962 begon hij zijn studie aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten (KABK) in Den Haag, wat het begin betekende van een levenslange carrière in het grafisch ontwerpen waarin hij culturen, grenzen en media overschreed. Hij kreeg les van vooraanstaande docenten als Ootje Oxenaar, Jan van Keulen, mevr. W. van Blaaderen, Piet van Tricht, Jacques Jansen, en Gerrit Noordzij. ¹ 

Beoordelingsdossier Eli Gross, Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten (KABK), Den Haag.

Lessen in letterontwerp en vormgeving tijdens de dagopleiding Grafisch & Typografisch Ontwerp II aan de KABK in 1962, gegeven door Gerrit Noordzij. Van links naar rechts: Eli Gross, Rudo Hartman, Gerrit Noordzij, Frans Bouwman, Eugene Hoekstra. Links vooraan: Jelle van der Toorn Vrijthoff. Van achteren gezien: Marcel Hinze. Foto: Jaap Andela.

Hoewel het onderwijs aan de KABK nog steeds sterk gevormd werd door de geest van het Bauhaus, kwamen er in die tijd nieuwe ideeën en benaderingen naar binnen, met name via Ootje Oxenaar, die zich onderscheidde van de normale docenten.

Jos Tigges, voormalig medestudent van Eli, herinnert zich: “Oxenaar bracht een nieuwe visie op design, gebaseerd op een zeer illustratieve benadering. Dit was een revolutie, omdat het bestaande programma gebaseerd was op de strenge principes van het Bauhaus, gecombineerd met het vereiste vakmanschap, zoals een penseel vasthouden, het gebruiken van illustratie- en tekenmateriaal, belettering en typografie, geheel gebaseerd op de destijds nog gebruikte techniek van het loodzetten […]. Vaak leidden deze Bauhaus-wortels bij bepaalde opdrachten—zoals logo’s, typografie en affiches—tot ontwerpen in de strikte vormentaal van het Bauhaus en Zwitsers design, helemaal volgens de ontwerptrends van die tijd.” ²

De opleiding aan de KABK heeft tot op de dag van vandaag een internationale aantrekkingskracht behouden, vooral het masterprogramma Type and Media, dat tegenwoordig bijna uitsluitend internationale studenten aantrekt. In 1962 waren er slechts drie internationale studenten ingeschreven in het programma, waaronder Eli Gross—een zeldzaam internationaal contingent voor die periode.

Eli Gross rondde zijn studie af in 1966 en werd freelance ontwerper. Hij voerde enkele opdrachten uit voor Total Design en in 1968 trad hij officieel in dienst bij dit bureau. Hij werkte zowel voor Wim Crouwel als Benno Wissing. Waarschijnlijk begon hij als assistent in een van de teams en ontwikkelde hij zich tot een ‘zelfstandige’ ontwerper die in verschillende teams kon worden ingezet. Ben Bos schrijft in zijn boek over Total Design: “Als iemand van het ene team naar het andere werd ‘uitgeleend’, was dat om gebruik te maken van duidelijke specialistische vaardigheden die het eigen team niet bezat. Gecombineerd teamwerk aan één project kwam minder vaak voor.” ³

“Het busstation van Tel Aviv was het project van Eli binnen Total Design.” ⁴ Dit grote wayfinding-project, waar het team van Benno Wissing al in 1968 aan was begonnen, werd in handen gelegd van Eli Gross. “Het centrale busstation van Tel Aviv was een ambitieus project. Het moest het grootste busstation ter wereld worden. Gezien de enorme omvang is het aannemelijk dat de architect en de aannemers Total Design benaderden voor de uitvoering, omdat geen enkel Israëlisch ontwerpbureau in die tijd een project van die omvang aankon.” ⁵

In het Benno Wissing Archief bevindt zich een map met het ontwerpvoorstel, vergezeld van notities van vergaderingen met de architect en aannemers. Als eerste opmerking bij het voorstel voor het bewegwijzeringssysteem staat: “Het station moet een vrolijke en levendige plek worden (Carmi)”. ⁶ Verderop in de documenten wordt de ontwerpoplossing gepresenteerd als een uitgebreid systeem dat is gebaseerd op “onderling koppelbare bewegwijzeringsobjecten” gemaakt van “hoogwaardig afgewerkt materiaal”. Het fundamentele doel was om van het busstation een gestroomlijnde informatieve en functionele omgeving te maken. Alle units—variërend van verkeersinformatieborden en dienstregelingen tot openbare voorzieningen als telefooncellen en afvalbakken—kenmerkten zich door het vermogen om informatie over te brengen. Om informatie-overload te voorkomen kregen ze een zo minimalistisch mogelijk ontwerp, vergelijkbaar met verkeersborden.

Voorstel voor bewegwijzeringsmeubilair voor het centrale busstation van Tel Aviv, ontwerp: Eli Gross en Benno Wissing. Bron: 1963 – 1972 Total Design – Archief van Benno Wissing, Allard Pierson, Map UBA494, inv. nr. 320. Foto: gemaakt door de auteur.

Foto van Eli naast de meubelprototypes die hij ontwierp voor het centrale busstation in Tel Aviv. Genomen rond de jaren 70. Bron: Els Prins, privécollectie.

Een ander project waarbij Eli Gross betrokken was toen hij bij Total Design werkte is het Nederlandse paviljoen in Osaka: “Als lid van het ontwerpteam voor het Nederlandse paviljoen op de Expo in Osaka in 1970 was Wim [Crouwel] verantwoordelijk voor de decoratie van de buitenkant van het paviljoengebouw en voor verschillende informatie-eenheden en displays, samen met het interieurontwerp van verschillende representatieve ruimtes. Hierbij werd hij bijgestaan door de Israëlische TD-ontwerper Eli Gross.” ⁷

Foto van de totstandkoming van de demografische kaart van Nederland, waarop de verwachte demografische ontwikkeling in 2000 wordt weergegeven. Foto gescand uit Ontwerp: Total Design. Ontwerp: Total Design. Utrecht, 1983, Fotograaf: Dolf Kruger.

Het is niet helemaal duidelijk wat Eli precies aan het project heeft bijgedragen, maar één aspect van zijn betrokkenheid werd goed gedocumenteerd en kreeg veel lof: “Kaart voor een audiovisuele display-unit die werd gebruikt in het Nederlandse paviljoen op de Wereldtentoonstelling in Osaka. De kaart gaf het stedenbouwkundig plan van Nederland weer en vergeleek de situatie in 1970 met die welke voor het jaar 2000 werd verwacht. Fig. 225 toont een blik in de display, met rondom dia’s. De kaart was opgebouwd uit een rasterpatroon van doorzichtige acetaatvierkantjes van 5 × 5 mm, die in verschillende richtingen en lagen waren gemonteerd. De kleuren werden bereikt door middel van een lichtbron en twee draaibare Polaroid-filters.” ⁸

Hoewel Gross nooit opklom binnen de hiërarchie van Total Design en zijn eigen team kreeg, is er nog een ander groot project waarvoor hij als medeontwerper wordt genoemd: “Het honingraatpatroon-logo voor de gemeente Rotterdam is een eerbetoon aan de ‘bezige bijen’ van Rotterdam. In die tijd was Rotterdam de op één na grootste stad van Nederland en de grootste haven ter wereld. Door de hele vorm van de stad weer te geven met ‘honingraat’-vormen werd de identiteit toekomstbestendig gemaakt: het kon gemakkelijk worden aangepast aan toekomstige ontwikkelingen van de stadsgrenzen en havens. Eli Gross speelde een prominente rol in het ontwerpen van het symbool.” ⁹

Pagina’s uit het Rotterdamse ontwerphandboek. Andere TD-ontwerpers die in het ontwerphandboek worden genoemd: Jolijn van de Wouw en John Stegmeyer. Bron: TD-archief. Foto’s: Unit Editions.

Het logo van Rotterdam is afgedrukt op officiële gemeentelijke enveloppen. Ontwerp: Wim Crouwel en Eli Gross.

Eli Gross aan het werk bij Total Design. Bron: Els Prins, privécollectie.

Talrijke ontwerpers hebben als stagiair of assistent gewerkt bij Total Design, maar wat onderscheidde Gross van de andere talenten die zich aangetrokken voelden tot deze gerenommeerde studio? Velen van hen verlieten de studio om hun eigen praktijk op te zetten, sterk beïnvloed door de geest en de filosofie van Total Design. Zo ook Eli Gross. Het verschil met Eli lag in zijn besef dat deze ontwerpbenadering volledig afwezig was in zijn thuisland, Israël. Hij begreep dat hij door dit ‘nieuwe ontwerpen’ naar een zich ontwikkelende jonge Joodse staat te brengen, hij een pionier zou worden van de ‘total design’ aanpak. Op 15 maart 1966 schreef Eli aan de fotografe Aliza Auerbach: “Ik wil snel naar Israël komen en daar aan de slag gaan, een studio openen en lesgeven aan Bezalel. Ik geloof dat ik iets kan doen en ontwikkelen op grafisch gebied in Israël, aangezien het vakgebied er honderd jaar achterloopt.” ¹⁰

Designhistorica Frederike Huygen heeft over het naoorlogs modernisme geschreven: “Over het algemeen bedoelen we met het naoorlogs modernisme in het grafisch ontwerpen de Internationale Stijl. Deze stijl is ontstaan in Zwitserland en werd in veel andere landen overgenomen. Ook in Nederland werd hij de norm; hij raakte dusdanig geassimileerd als eigen product dat hij als typisch Nederlands werd beschouwd.”  ¹¹

Welbeschouwd is deze stijl een evolutie van de Nieuwe Typografie tot een modernistische typografische/grafische ‘gereedschapskist’: links uitgelijnde tekst, het gebruik van schreefloze lettertypes, een duidelijke typografische hiërarchie, doordacht gebruik van witruimte, strakke rasterstructuren, het aanbrengen van asymmetrie en een minimalistische ontwerpbenadering die een duidelijke boodschap overbrengt, zonder versieringen. De kerngedachte van deze stijl is het creëren van een tijdloos ontwerp dat op een directe en universele manier met de kijker communiceert.

Het is een van de meest herkenbare stromingen in de visuele communicatie en hij heeft zich over de hele wereld verspreid. Een kenmerkend aspect van de Zwitserse ontwerpers was hun doorzettingsvermogen en de diepe toewijding aan hun opvattingen. Ze promootten hun methodiek actief via conferenties, lezingen en internationale workshops, zoals de Weiterbildungklasse van Armin Hofmann. Veel ontwerpers over de hele wereld namen de Zwitserse aanpak over en ontwikkelden er lokale varianten van. Zoals Huygen constateerde, ontstond Nederlands, Brits, Amerikaans en Italiaans design met een Zwitserse inslag. Maar was er ook een Israëlische variant van het Zwitsers design? Hoe is deze stijl in de Israëlische designcultuur opgenomen? En zo ja, hoe verschilt deze van de oorspronkelijke Zwitserse Typografie, die in essentie minimalistisch is en zich strikt aan bepaalde stramienen houdt?

Eli Gross op zijn bruiloft met vooraanstaande Nederlandse ontwerpers. Van rechts naar links: Benno Wissing, Hartmut Kowalke, Eli Gross, Pieter van Delft. Bron: Els Prins, privécollectie. Foto: Charlotte Wissing.

In 1972 trouwde Eli met TD-stagiaire Els Prins. Korte tijd later gaat het paar naar Israël en vestigt zich in een bescheiden appartement in Jaffa. Op 30 juli 1973 richt Eli zijn ontwerpbureau E. Gross Designers Ltd op.¹² Relatief snel na de verhuizing begint het werk binnen te stromen in de kleine studio in zijn appartement. De meeste projecten zijn opdrachten van bordenfabrikanten zoals Kadouri Signs Ltd. en Tidhar Signage and Arts Ltd., die openbare aanbestedingen hebben gewonnen en vervolgens Gross, die bij Total Design kennis van bewegwijzeringssystemen heeft opgedaan, als onderaannemer inschakelen. De omvang en het belang van deze projecten zijn onmiskenbaar indrukwekkend, aangezien veel van hun elementen in het collectieve geheugen van de inwoners van Israël zijn blijven hangen.

Een opvallend voorbeeld is de huisstijl voor Bank Leumi, gebaseerd op een horizontaal rastersysteem van 1:5 dat kon worden aangepast om het logo breed op gevels aan te brengen. Dit was volkomen innovatief in een tijd waarin de beeldtaal van banken en instellingen nog steeds geworteld was in eclectische Europese stijlen met ongestructureerde lay-outs. Voor het logo van Bank Leumi—net als voor vele andere ontwerpen—maakte Eli gebruik van het lettertype Oron, ontworpen door Asher Oron in 1966, het eerste Hebreeuwse lettertype dat bewust was ontworpen als tegenhanger, of afgeleide, van een bestaand Latijns lettertype, Adrian Frutigers Univers.

Pagina’s uit het ontwerphandboek van Bank Leumi waarin het nieuwe ontwerpsysteem wordt getoond. Bron: Firma. Foto: Keith Glassman.

Het filiaal ‘Hillel’ van Bank Leumi in de Rothschildstraat in Petah Tikva, 1981. Bron: Digitale afbeelding van een foto door Israel Haramati, uit de Judaica-collectie van de Harvard Library, Harvard University.

Plaatsing van bewegwijzering bij het filiaal ‘Hillel’ van Bank Leumi in de Rothschildstraat in Petah Tikva. Bron: Els Prins, privécollectie.

Even belangrijk waren de huisstijl en het logo voor Kupat Cholim, de grootste en oudste zorgverzekeraar van Israël, die tot op de dag van vandaag meer dan vijftig procent van de Israëlische burgers bedient. Deze identiteit werd een vast trefpunt van Israëli’s en de modernistische ontwerpbenadering die Gross uit Nederland had meegebracht.

De nieuwe Kupat Holim Clalit-kliniek in de wijk Bavli in Tel Aviv, 1983. Bron: Digitale afbeelding van een foto door Assaf Shilo/Israel Sun Ltd., uit de Judaica-collectie van de Harvard Library, Harvard University.

Het logo van Kupat Cholim op het Kaplan-ziekenhuis in Rehovot, 1982. Bron: Digitale afbeelding van een foto door Yisra’el Simionski/Israel Sun Ltd., uit de Judaica-collectie van de Harvard Library, Harvard University.

Een ander gebied waarin Gross zich specialiseerde was bewegwijzering. Zo ontwierp hij in de jaren zeventig het bewegwijzeringssysteem voor Terminal 1 van Ben Gurion International Airport. Omdat het project zich ontwikkelde en nieuwe onderdelen en elementen vereist waren, ontwierp hij later, in de jaren tachtig, het bord ‘welcome to israel’—een ontwerp dat in het geheugen van zowel buitenlandse bezoekers als inwoners van Israël is gegrift. Interessant is dat de oorspronkelijke typografie met alleen kleine letters later werd vervangen door een versie in kapitalen.¹³

Wegwijzersysteem voor de Hebreeuwse Universiteit. Afbeelding met dank aan: het fotoarchief van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem.

Eli Gross werkt vanuit zijn thuisstudio in Tel Aviv aan het bewegwijzeringssysteem voor het Shaare Zedek-ziekenhuis. Foto: Werner Braun, de Werner Braun-fotocollectie, het Shoshana en Asher Halevy-fotoarchief, Yad Yitzhak Ben-Zvi.

Borden voor het Hadassah-ziekenhuis in Jeruzalem. Afbeelding met dank aan het Azrieli Architectural Archive; collectie van Ze’ev en Yaakov Rechter. Foto: Studio Keren Or.

Een ander iconisch ontwerp dat het vermelden waard is, is de dubbele brievenbus die Eli, waarschijnlijk halverwege de jaren tachtig, voor de Israëlische posterijen ontwierp. Het ontwerp valt op door zijn eenvoud: twee aan de bovenkant gebogen platte buizen, een rode en een gele, die rug aan rug staan. De gele brievenbussen waren voor stadspost, de rode voor inter-stedelijke post. De kleur rood was overgenomen uit de periode van het Britse mandaat. Er is weinig informatie over dit ontwerp bewaard gebleven, misschien omdat het door zijn alomtegenwoordigheid en functionaliteit bijna onzichtbaar was—een alledaags voorwerp dat stilletjes zijn doel vervulde zonder de aandacht op zich te vestigen.

Links: Postkantoor in Haifa, 1991. Bron: Digitale afbeelding van een foto door Tamar Matzafi/Israel Sun Ltd., uit de Judaica-collectie van de Harvard Library, Harvard University. Rechts: De brievenbussen, bron: Nalatenschap van de kunstenaar, afkomstig van het kunstenaarsprofiel op de website van het Israel Museum.

Tussen 1973 en het begin van de jaren negentig was Eli Gross hoofddocent aan de Bezalel Academie voor Kunst en Design en aan de Faculteit voor Architectuur en Stedenbouw van het Technion, waar hij vanaf 1975 lesgaf als hoofddocent. Hij stond bekend als een strenge docent, die eerlijke en directe kritiek gaf die grensde aan het persoonlijke. Maar hij had ook een schat aan kennis uit Nederland meegenomen die geen enkele andere docent bezat en heeft uiteindelijk generaties ontwerpstudenten gevormd. In een brief van Wim Crouwel gericht aan de Bezalel Academie beveelt deze Eli Gross (naast enkele anderen) aan voor promotie tot hoofddocent: “In professioneel opzicht is hij een van de besten in Israël.” ¹⁴

Eli Gross met studenten aan Bezalel, 1976. Afbeeldingen met dank aan het Bezalel-archief.

Lay-out en omslagontwerp voor het tijdschrift ‘Painting and Sculpture’, ontworpen door Gross voor tijdschriftredacteur Dan Tsalka. Bron: met dank aan de nalatenschap van Tsalka.

Een opmerkelijk project van de Bezalel Academie waarbij Eli nauw betrokken was, is de tentoonstelling Bezalel + 70. Bezalel, tot op de dag van vandaag wereldwijd bekend, bekleedt een historische positie in Israël: de academie werd in 1903 opgericht door de joodse kunstenaar Boris Schatz en is altijd nauw verweven geweest met de beeldcultuur en kunst van de moderne Israëlische staat. De tentoonstelling, die werd georganiseerd ter ere van het zeventigjarig bestaan van de academie, vond plaats van 19 september tot 8 november 1975 in het Helena Rubinstein Paviljoen van het Tel Aviv Museum of Art. Het motto was ‘Bezalel—Gisteren, vandaag en morgen’. De tentoonstelling werd tot stand gebracht door docenten en studenten en kwam tot stand na een intensieve voorbereiding van drie maanden. Eli Gross, Mike Felheim en Arthur Goldreich waren verantwoordelijk voor het ontwerp en de samenstelling.¹⁵

Nawoord
Opmerkelijk genoeg is Eli Gross sinds zijn overlijden in 1996 bijna volledig in de vergetelheid is geraakt, hoewel hij veel heeft bijgedragen aan de visuele esthetiek van de Israëlische beeldcultuur. Zijn werk is nooit diepgaand geanalyseerd en komt niet voor in het discours van de designgeschiedenis. Het bleek een uitdaging om zijn carrière te reconstrueren. Verspreide sporen werden gevonden in museumbibliotheken, fotoarchieven, persoonlijke archieven, enz. In 1994 werd in het Ramat Gan Museum of Israeli Art een bescheiden overzichtstentoonstelling gewijd aan het werk van Eli onder de titel Order Meets Chaos. Een kleine begeleidende catalogus werd gepubliceerd, waarin prof. Yarom Vardimon schrijft: “Wanorde wordt door Gross gezien als een ondemocratisch fenomeen. Voor hem is chaos een toestand van dwang en onderdrukking.” ¹⁶

De catalogus ‘Bezalel +70’“’ is tot stand gekomen in samenwerking tussen docenten en studenten. Ontwerp (faculteit): Eli Gross, Mike Felheim, Arthur Goldreich. Studenten: Zvika Rosenberg, G. Friedman, Suzanne Wolf Werbe, Aliza Matlon, P. Wiener, S. Harburger. Afbeelding met dank aan: Public School.

De tentoonstellingscatalogus Order Meets Chaos bevat een vrijwel complete verzameling logo’s ontworpen door Eli Gross. Helaas ontbreken er bij de logo’s beschrijvingen. Hoewel veel logo’s konden worden geïdentificeerd door ze te vergelijken met ander archiefmateriaal, blijven sommige onbekend. Bron afbeelding: samengesteld door de auteur.

Sinds januari 2025 heb ik me toegelegd op het verzamelen, analyseren en reconstrueren van het oeuvre van Eli Gross, die ik beschouw als een van de pioniers van het modernisme in Israël, en documenteer ik dit vergeten hoofdstuk uit de Israëlische en Nederlandse designgeschiedenis. Momenteel ben ik een uitgebreide monografie over het werk van Gross aan het schrijven om iets te doen aan het gebrek aan academisch materiaal over ‘Israeli Design’ en de acceptatie van het modernisme in Israël. 

Veel vragen over de carrière en het leven van Gross zijn onbeantwoord gebleven en sinds zijn overlijden in 1996 is het niet meer mogelijk hem te interviewen. Gross heeft twee zoons die in Nederland zijn opgegroeid; beiden hebben voor een creatief vak gekozen. In hun recent ontdekte familiearchief bevindt zich een kleine maar waardevolle verzameling materiaal dat helpt om enkele hiaten op te vullen. 

Onder de items die zijn gevonden in het archief van zijn ex-vrouw en zoons bevindt zich een foto van een poster voor de Braillebibliotheek, vermeld als een Total Design-project en ook opgenomen in de catalogus van Order Meets Chaos, wat duidelijk wijst op het auteurschap van Gross, ondanks het ontbreken van nadere documentatie van zijn betrokkenheid. Wie informatie over hem of dit project heeft, nodig ik uit om contact met mij op te nemen en bij te dragen aan mijn onderzoek. 

Liad Shadmi
E-mail: info@liadshadmi.com

---

Eli Gross
geboren op 16 juli 1939, Haifa, Britse mandaat in Palestina
overleden op 16 augustus 1996, Tel Aviv, Israël

---

Auteur: Liad Shadmi, March 2026
Vertaling: Sybrand Zijlstra
Copyright voor de werken van Eli Gross: © Eli Gross, tenzij anders vermeld 

Bibliografie
Borstein, Eitan (ed.), Bank Leumi 100 Years. Tel Aviv: Bank Leumi, 2003 
Bos, Ben. TD 63–73: Total Design and Its Pioneering Role in Graphic Design. Volume 22 of Unit. London: Unit Editions, 2015
Broos, Kees. Ontwerp: Total Design. Design: Total Design. Utrecht, 1983
Crouwel, Wim. Identiteit Gemeente Rotterdam. Rotterdam: Total Design 1972
Feinero, Edna. ‘Bringing Some Order into the Chaos.’ La-Isha, Tel-Aviv, March 10, 1975, 18, 66.
Gross, Eli. Bank Leumi Design Manual. Tel Aviv, 1983
Herdeg, Walter. Graphis Diagrams: The Graphic Visualization of Abstract Data. Zürich: The Graphis Press, 1974
Huygen, Frederike. Wim Crouwel: Modernist. Eindhoven: Lecturis Publishers, 2015
Prostig, Victor, and Yarom Vardimon, eds. Chaos Meets Order. Ramat Gan: Museum of Israeli Art, 1994

 Noten
1  Gebaseerd op jaarboeken van de KABK in Den Haag. Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, Verslag over het jaar 1962-1966. E-mailcorrespondentie met Jos Tigges, 13-08-2025.
2  E-mailcorrespondentie met Jos Tigges, 17-08-2025.
3  Bos, 2015, p. 22.
4  Gesprek met Magda Zfaty, die van 1969 tot 1972 als assistente van Wim Crouwel werkte, 24-06-2025.
5  Interview met David Grossman, 28-03-2025. Grossman, een voormalig student van Eli aan de Bezalel Academie, werkte in 1977 korte tijd bij Total Design en werkte later nauw samen met bordenfabriek Kadouri (Eli’s belangrijkste opdrachtgever in Israël). Hoewel hij Eli na zijn afstuderen aan de Bezalel Academie nooit meer heeft ontmoet, bleef hij zich bewust van Eli’s vakmanschap op het gebied van bewegwijzering en belettering, met name in Israël.
6  1963-1972 Total Design—Archief van Benno Wissing, Allard Pierson, Folder UBA494, inv. nr. 320.
7  Bos, 2015 p. 73.
8  Herdeg, 1974, p. 118.
9  Bos, 2015, p. 233.
10  Eli Gross onderhield tijdens zijn jaren in Nederland een persoonlijke correspondentie met de Israëlische fotografe Aliza Auerbach. Deze brieven worden bewaard in het Aliza Auerbach Archief in de Nationale Bibliotheek van Israël (Serie 05: Correspondentie, 1956-2016; Call No. 05 05 ARC.4* 2025, Aliza Auerbach Archief). Originele tekst in het Hebreeuws.
11  Huygen, 2015, p. 429.
12  Datum geregistreerd in het bedrijfsregister van de Israëlische belastingdienst. Het is interessant om op te merken dat de keuze om een vennootschap met beperkte aansprakelijkheid op te richten in plaats van als individuele freelancer te werken, waarschijnlijk zijn geloof in een collectieve, professionele ontwerppraktijk weerspiegelt, in navolging van het ethos van Total Design in Nederland. Wim Crouwel, als een van de oprichters van Total Design, werd vaak geciteerd met de uitspraak: “Instellingen praten graag met instellingen.” Dit citaat had hij ontleend aan de Britse ontwerper F.H.K. Henrion. Dit heeft Gross wellicht geïnspireerd om het meervoud ‘Designers’ in de naam van zijn bedrijf te gebruiken, ook al was hij meestal de enige ontwerper. Het meervoud suggereerde professionaliteit en schaalgrootte, waardoor zijn eenmansstudio overkwam als een gevestigd bedrijf.
13  Het is opmerkelijk dat, in tegenstelling tot het Nederlandse telefoonboek dat in 1977 door Total Design werd ontworpen—en dat vanwege het gebruik van alleen kleine letters en de radicaal vernieuwde lay-out voor een groot ‘schandaal’ in de media zorgde—dit bord zonder enige media-aandacht werd vervangen, omdat urgente nationale kwesties in Israël het ontwerpen en de architectuur overschaduwden en deze kwestie in de publieke opinie naar de achtergrond verdrong. Het is ook belangrijk op te merken dat Eli Gross Benno Wissing heeft geholpen met de bewegwijzering van Schiphol; in die zin kan het ontwerp voor Ben Gurion Airport gezien worden als een directe voortzetting van de vaardigheden die hij bij Total Design heeft opgedaan. De mate van Gross’ betrokkenheid bij het Schiphol-project blijft onduidelijk, maar zijn assistentie wordt genoemd in het artikel van Edna Feinero, ‘Putting Some Order into the Chaos,’ La-Isha, 10 maart 1975. Bovendien zijn er dia’s gevonden van Gross die in Schiphol rondloopt in de nalatenschap van zijn ex-vrouw. Voormalige studenten van Bezalel herinneren zich ook dat Gross op de eerste lesdag dia’s van zijn eigen werk liet zien en velen herinneren zich dat hij de Schiphol-bewegwijzering presenteerde als een project waaraan hij had gewerkt of meegeholpen.
14  Correspondentie tussen Wim Crouwel en prof. A. Evyatar, voorzitter van de ad-hoc commissie van de Bezalel Academie voor Kunst en Design, 25-05-1976. Deze brief is gevonden in het Stadsarchief Amsterdam, Total Design 1019-98. Deze manoeuvre maakte deel uit van de institutionalisering van Bezalel tot een officiële academie.
15  Gebaseerd op het document ‘Bezalel in Brief’, december 1975 in de correspondentie tussen Wim Crouwel en de Bezalel Academy of Arts and Design. Stadsarchief Amsterdam, Total Design 1019-98. 
16  Prostig en Vardimon, 1994. Originele tekst in het Hebreeuws.